Menya byinshi ku mateka y’umunsi mukuru wa Noheli n’aho wakomotse.

0
1210

Ijambo Noheli rikomoka ku ijambo ry’Igifaransa “Noël”, naryo ryakomotse mu Kilatini “Natalis” bivuze “amavuka”. Mu Cyongereza Noheli ikaba yitwa “Christmas”. 

Mu Cyongereza, iri jambo ni inyunge rigizwe na “Christ” na “Mass”, aho rikomoka ku cyongereza cya kera “Christemass” nabyo biva ku cya kera cyane “Cristes mæsse” ryakoreshejwe bwa mbere mu 1038. Naryo rikaba rikomoka mu Kigereki n’Ikilatini, aho “Cristes” bikomoka ku Kigereki “Christos” na”mæsse” rikava ku Kilatini “missa”

Ivuka rya Yesu rero rifatwa nk’ikintu gikomeye,dore ko n’indangabihe dukoresha uyu munsi ya Anno Domini yatangiye mu bihe by’ivuka rya Yesu.

Bibiliya ntivuga itariki Yesu yavutseho, kandi ntivuga ko twagombye kwizihiza umunsi mukuru w’ivuka rye. Hari inkoranyamagambo yagize iti “Imana si yo yasabye ko abantu bajya bizihiza umunsi mukuru wa Noheli kandi uwo munsi ntuvugwa mu Isezerano Rishya.”—McClintock na Strong’s Cyclopedia.

Amateka ya Noheli agaragaza ko uwo munsi mukuru ukomoka mu madini ya gipagani. Bibiliya igaragaza ko iyo dusenze Imana mu buryo itemera, biyibabaza.—Kuva 32:5-7

Hari inkoranyamagambo yagize iti “umunsi mukuru w’Abaroma witwa Saturunaliya, wizihizwaga mu kwezi k’Ukuboza hagati, ni wo bavanyeho imyinshi mu migenzo ikurikizwa kuri Noheli. Urugero, kwizihiza uwo munsi ni byo byaje kuvamo imigenzo yo gukora ibirori bihambaye, gutanga impano no gucana za buji. Nta kazi kakorwaga kandi n’abacuruzi ntibacuruzaga,” ku munsi mukuru wa Saturunaliya.—The Encyclopædia Britannica

Mu myaka myinshi ya mbere y’ikinyejana cya 16 benshi mu banditsi bizeraga ko Yesu koko yavutse kuri iyo tariki ya 25 Ukuboza. mu kinyejana cya cumi n’umunani nibwo hagiye haboneka abandi bagiye bagerageza gusobanura ibya Noheli.

Urugero rworoshye ni nyakubahwa  Isaac Newton wagerageje gusobanura ko iyo tariki yafashwe kugirango ihurirane n’imboneko y’ukwezi kubanziriza itumba kandi mu gihe cya kera yarizihizwaga ku itariki 25 Ukuboza.

Mu 1743, Umudage Paul Ernst Jablonski yagerageje gusobanura ko Noheli yashyizwe kuri 25 Ukuboza kugirango ihurirane n’umunsi wa kiromani wo kwizihiza izuba wa Dies Natalis Solis Invicti.

Ibi bigatuma we anavuga ko kubera iyo mpamvu Noheli wari umunsi wa gipagani. Nk’uko amwe mu matorero ya Giporotestanti na nubu akibifata.

Mu 1889, Louis Duchesne yavuze ko Noheli yaba yarabariranyijwe nk’amezi icyenda (mbere yo kuvuka) Uhereye kuri 25 z’ukwa gatatu ukaba ariwo munsi bizihizaho isamwa rya Yezu, cyane cyane Kiliziya Gatolika).

Kuri kalendari y’abaroma, 25 Werurwe wari umunsi w’ukwezi kuzuye k’ Umuhindo aha birumvikana ko ibi bihe bidahuye n’ibyo mu Rwanda. nubwo bigoye gusobanura amateka yose, ikigaragara neza ni uko Noheli yizihijwe bwa mbere nk’umunsi w’ivuka rya Yezu kuri 25 Ukuboza umwaka wa 354.

Ibi bisobanurwa neza mu nyandiko yiswe (Chronography of 354), ikaba ari imwe mu nyandiko zarokotse zandikiwe i Roma muri 354 nyuma ya Yezu.

Noheli ni umwe mu minsi yizihizwa cyane ku isi, ariko si ko byahoze. Nyuma y’imyivumbagatanyo y’abaporotesitanti mu myaka ya za 1500, amwe mu matorero ya giporotesitanti yanze kujya yizihiza Noheli, akavuga ko ari ibisigarizwa by’ibyarangaga ubupapa.

Mu bihugu bindi bigira umubare muto w’Abakristu, naho ngo ntibibuza ko uyu munsi wa Noheli uba ari konji. aha twavuga nk’ Igihugu nka Korea, ahagaragara umubare muke w’Abakirisitu, ngo usanga bizihiza Noheli ku buryo budasanzwe, kuko mu gihugu hose uhasanga imitako cristiense y’uyu munsi.

Ibihugu bitizihiza umunsi wa Noheli ni nk’igihugu cy’Ubushinwa (havuyemo Hongo Kongo na Macao), UbuyapaniArabiya SawuditeAligeriyaTayilandeNepaliIraniTurukiya na Koreya ya Ruguru

Abandi bigisha bahakana iyizihizwa ry’uyu munsi mukuru nuko usanga bavuga ko uyu munsi wabaye nk’uw’ubucuruzi, umunsi w’ibyishimo ariko ukorerwamo ibyaha byinshi.

Urugero ni nk’ibintu bidasanzwe usanga abantu bagura kubera uriya munsi ndetse abandi bakumva ko bazunguka cyane mu minsi mikuru bityo ugasanga umunsi wabaye uw’ubucuruzi aho kuba uw’ibyishimo ko umukiza yabavukiye. Ibi bituma abakirisitu bavuga ko ari ukwifatanya n’abatizera.

Aba bayobozi bahita bagaruka ku murongo uboneka mu gitabo cya mbere cy’Abatesalonike  5:22 hagira hati”mwirinde igisa n’ibi byose.”

Ijambo ry’Imana risaba abakirisitu kwibuka no kuzirikana izuka rya yesu  Kirisitu ariko ntabwo ribasaba kwizihiza urupfu rwe cyangwa ivuka rye. Iyi nayo ni indi mpamvu itangwa n’abakirisitu ituma batizihiza umunsi mukuru wa Noheri.

 

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

SIGA IGITEKEREZO CYAWE KURI IYI NKURU ::